रक्‍तदानासंबंधी माहीती.


स्वत:चा रक्‍तगट माहीत असणे का आवश्‍यक आहे?

दररोज आपणास कोठे तरी अपघात झाल्याचे वृत्त वाचावयास मिळते. एखाद्याला ठिकाणी दंगल उसळते, बॉम्बस्फोट होतात, अतिरेकी कारवाया, भूकंप, महापूर, रक्‍तस्त्रावजन्य व्याधी इत्यादी कारणाने अनेक रुग्ण उपचार घेत असतात. त्यातील काहींना तर अति तातडीने रक्‍त द्यावे लागते. परंतु अशावेळी त्या रुग्णाचा रक्‍तगट माहीत नसेल आणि रक्‍तगट तपासण्यास उशीर झाल्यास अति रक्‍तस्त्रावाने मृत्यु येण्याची शक्‍यता नाकारता येत नाही. म्हणून प्रत्येकास आपला रक्‍तगट माहीत असणे ही काळाची गरज आहे.

रक्‍तगट (ब्लडग्रुप) म्हणजे काय?

जर सर्वच माणसांचे रक्‍त लाल असते तर त्यात फरक का असतो? तर हा फरक असतो रक्‍ताच्या गुणधर्मातील फरकामुळे. रक्‍ताची चार भागात विभागणी केली आहे. आपले रक्‍त प्रमुख्याने प्लाझ्मा, प्लेटलेट्स, पांढर्‍या पेशी व लाल पेशी या घटकांनी मिळून बनलेले आहे. त्याच प्रमाणे रक्‍तात एक प्रकारचे प्रोटीन (ऍण्टीजन) ही असतात. या ऍण्टीजनच्या भिन्‍नतेमुळे वेगवेगळ्या माणसांचे रक्‍त वेगवेगळे असते. या वेगवेगळ्या रक्‍तांनाच रक्‍तगट वा ब्लडग्रुप म्हणतात. ए, एबी, बी, आणि ओ असे चार प्रमुख गट असून आर एच पॉझिटिव्ह व आर एच निगेटिव्ह असे या प्रत्येक गटाचे दोन प्रकार मिळून आठ रक्‍तगट होतात. ए. (प्रोटीन) असलेला ‘ए’ रक्‍तगट, बी असलेला ‘बी’ रक्‍तगट, दोन्ही असलेले ‘एबी’ रक्‍तगट यापैकी एकही प्रोटीन नसलेला ‘ओ’ रक्‍तगट. रक्‍तातील आर एच हे सुध्दा एक प्रोटीनच, ज्यांच्या रक्‍तात ते असते त्यांना आर एच पॉझिटिव्ह व नसणार्‍अयांना आर एच निगेटिव्ह म्हणतात. रक्‍तगट अनुवंशिक नसतात. त्यामूळे भावा- बहिणींचे रक्‍तगट एकच असेल असे नाही.
‘ओ’ राक्‍तगटाचे रक्‍त इतर सर्व गटांना चालू शकते म्हणून या रक्‍तगटाच्या व्यक्‍तींना ‘युनिव्हर्सल डोनर’ असे म्हणतात. जगामध्ये ‘ओ’ रक्‍तगटाचे वर्चस्व असून या रक्‍तगटाची एकूण टक्‍केवारी ४६ टक्‍के आढळून येते. निगेटिव्ह रक्‍तगट दुर्मिळ असतात, त्यात एबी निगेटिव्ह रक्‍तगट तर पाच हजार व्यक्‍तींमध्ये एकाचा असतो. रक्‍तचढविण्या आधी रुग्णाचा रक्‍तगट आणि रक्‍तदात्याचा रक्‍तगट यांचे क्रॉसमॅच होणे जरुरी असते.


रक्‍तदान कोणी करावे व कसे?

रक्‍तदानासाठी आलेल्या रक्‍तदात्याची निवड करताना काही नियमावली घालून दिलेली आहे. त्याचप्रमाणे रक्‍तदात्याचे वय १८ ते ६० पर्यंत असावे. वजन ४५ किलोपेक्षा जास्त असावे. हिमोग्लोबिनचे प्रमाण १२.५ ग्रॅम ट्क्‍क्‍यांपेक्षा जास्ते असावे. हिमोग्लोबिनचे प्रमाण ठरविण्यासाठी निळया रंगाचा कॉपर सल्फेट द्राव वापरतात. रक्‍तदात्याच्या बोटातून घेतलेला रक्‍ताचा थेंब बुडाल्यास हिमोग्लोबिन १२.५ पेक्षा जास्त आहे असे ठरते. रक्‍तदात्याने आधी किमान तीन महिने रक्‍तदान केलेले नसावे. हृदयरोग, मधुमेह, रक्‍तदाब किंवा इतर आजार व त्यामधील औषधे चालू असतील तर डॉक्टरी सल्ला घ्यावा. उपाशीपोटी किंवा खाऊन झाल्यावर अर्ध्यातासापर्यंत रक्‍तदान करु नये. रक्‍तदात्याची निवड झाल्यावर विशेष निर्जंतुक बॅगेमध्ये ३५० मि.लि. रक्‍त घेतले जाते. या बॅगेमध्ये रक्‍त गोठू नये म्हणून द्रव आधीच मिसळलेला असतो. रक्‍त घेण्याच्या क्रियेसाठी सुमारे १० ते १५ मिनिटे इतकाच वेळ लागतो. प्रत्येक रक्‍तदात्यासाठी डिस्पोझेबल सुई व बॅग असल्यामुळे रक्‍तदात्यास रक्‍तदानापासून रोग संक्रमण होण्याची अजिबात भीती नसते. अशी ही रक्‍ताची बॅग विशिष्ट अशा शीतकपाटात २ ते ६ डिग्री अंश सेंटीग्रेड तपमानाला ठेवली जाते. या शीतकपाटात रक्‍त ३५ दिवस खराब न होता राहू शकते.
रक्‍तदात्याच्या रक्‍तावर व्ही. डी. आर. एच. आय. व्ही. हिपॅटायटीस बी, हिपॅटायटीस सी, मलेरिया इत्यादी चाचण्या केल्या जातात. या सर्व चाचणी द्वारा योग्य ठरवलेले रक्‍तच रुग्णासाठी वापरले जाते.
निरोगी रक्‍तदात्याचे समगटाचे रक्‍त व रुग्णाचे रक्‍त यांच्यामध्ये क्रॉस मॅचिंगच्या चाचण्या केल्या जातात. मेजर क्रॉसमॅचिंगमध्ये रक्‍तदात्याच्या लालपेशी रुग्णाच्या प्लाझ्मा (रक्‍तातील द्रव) बरोबर, तर मायनर क्रॉसमॅचिंगमध्ये रक्‍तदात्याचा प्लाझ्मा रुग्णाच्या लालपेशींबरोबर मिसळला जातो. क्रॉसमॅचिंगमधील दोन्ही नमुने सूक्ष्मदर्शकाखाली तपासले जातात.
सुदृढ मनुष्याच्या शरीरात साधारणपणे ५ ते ६ लीटर रक्‍त वहात असते. रक्‍तदानाच्या वेळी त्यातील ३५० मि. ली. एवढेच रक्‍त घेतले जाते. पुढील ४८ तासात संपूर्ण रक्‍त व रक्‍तघटक पूर्ववत भरपाई शरीरात होते. रक्‍तदानानंतर ताबडतोब नेहमीचे कामकाज करु शकतो. त्यामुले रक्‍तदानाविषयी कोणताही भयगंड न बाळगता प्रत्येक निरोगी व्यक्‍तीने निरपेक्ष रक्‍तदानाचा संकल्प करणे आवश्यक आहे.
निरोगी रक्‍तदाता दर तीन महिन्यांनी रक्‍तदान करु शकतो. मात्र एका व्यक्‍तीने १०० वेळा रक्‍तदान करण्यापेक्षा १०० व्यक्‍तींनी दरवर्षी एकदा रक्‍तदान केले तर जास्त उपयुक्‍त ठरते. कारण या १०० व्यक्‍तींनी त्यांच्या आयुष्यात (त्यांनी २५ ते ४० वेळा रक्‍तदान केले तर) २५०० ते ४००० बाटल्या रक्‍त देऊ शकतील. वाढदिवसाला रक्‍तदान करायला हवे हा संदेश समाजात रुजला तर आपल्या देशात कधीही रक्‍ताची चणचण भासणार नाही.

रक्‍तदानामुळे होणारे फायदे.

  • रक्‍तदान हे सर्वात महान दान मानले गेले आहे. रक्‍त प्राप्त करणर्‍या व्यक्‍तीलाच त्याचा लाभ होतो असे नाही तर रक्‍तदान करणार्‍यालाही अनेक बाबतीत फायदा होतो. रक्‍तदानामुळे तुमच्या रक्‍ताची नियमितपणे तपासणी होते.
  • रक्‍तदानामुळे तुम्हाला तुमचा रक्‍तगट कळू शकतो. कारण रक्‍तदानाचे कार्ड दिले जाते. त्यावर हा रक्‍तगट लिहिलेला असतो.
  • रक्‍तदानामुळे मनुष्याचे हृदय आरोग्यपूर्ण बनते. कारण शरीरातील अतिरिक्‍त लवण (मीठ) रक्‍तदानाद्वारे निघून जाते.
  • रक्‍तदान करणार्‍यांना जे रक्‍तदाता कार्ड मिळते त्यामुळे तुम्हाला कधीही आपत्कालीन गरज पडल्यास रक्‍त मिळु शकते.

 

   
 
© 2009 प्रबोधन गोरेगाव. सर्व हक्क सुरक्षित Best viewed in 1024 x 768 resolution संकेतस्थळ सादरीकरण व व्यवस्थापन : प्रिस्टाईन मल्टिमिडिया प्रा. लि.